Cá vằn (Danio rerio) và cá medaka (Oryzias latipes) là hai loài cá xương nhỏ sống tự nhiên ở những ruộng lúa, mặt nước ở Việt Nam, các nước Nam Á và Đông Nam Á. Hai loài cá này có nhiều ưu thế của động vật thí nghiệm, có thể bổ trợ và thay thế một phần cho mô hình động vật có vú. Chúng có bộ gen và cơ chế của các quá trình sinh học rất giống với người nên đã được sử dụng ngày càng nhiều để làm động vật mô hình cho các nghiên cứu y sinh và dược học, đặc biệt là làm mô hình hầu hết các bệnh trên người như bệnh thần kinh, nội tiết, tim mạch, ung thư, miễn dịch, bệnh xương; các mô hình bệnh này đã và đang được dùng rất hiệu quả cho việc sàng lọc phát triển thuốc. Nhiều thành tựu khoa học từ nghiên cứu trên cá đã được ghi nhận. Một ưu thế không nhỏ là chi phí nuôi và duy trì cá cho nghiên cứu thấp hơn nhiều so với chi phí cho động vật có vú. Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc dùng các loài cá này làm mô hình thí nghiệm còn ít được biết đến. Bài viết này giới thiệu đặc các điễm sinh học, kĩ thuật nghiên cứu ưu thế và tổng quan các nghiên cứu gần đây sử dụng hai loài cá làm mô hình các bệnh trên người. Qua đây, chúng tôi mong muốn giới thiệu và phát triển việc sử dụng hai loài cá mô hình có hiệu quả khoa học và kinh tế cao này tới cộng đồng nghiên cứu ở Việt Nam.